Aytən Paşayeva

Rusiya-Ermənistan Münasibətlərində Qopma Nöqtəsi: İrəvanın “Alternativ” Axtarışı və Moskvanın İqtisadi Bumeranqı
Cənubi Qafqaz geopolitikasında son dövrlər müşahidə olunan dinamika Moskva və İrəvan arasındakı gərginliyin sadəcə diplomatik ritorika deyil, artıq dərin struktur böhranına çevrildiyini göstərir. İyulun 27-də Nikol Paşinyan ilə Vladimir Putin arasında baş tutan telefon danışığından sızan məqamlar və ardınca verilən bəyanatlar tərəflər arasındakı etimadsızlığın pik həddə çatdığının bariz sübutudur.

İqtisadi Rəqəmlərin Arxasındakı Siyasi Təzyiq

Moskva İrəvanın Qərbə tərəf meyil etməsini müşahidəçi kimi izləmək niyyətində olmadığını aydın şəkildə bəyan edir. Rusiyanın cavab gedişləri, xüsusilə də “Rosselxoznadzor” vasitəsilə təzyiq mexanizmlərini işə salması təsadüfi deyil. May ayından başlayaraq Ermənistandan gələn kənd təsərrüfatı, qida, balıqçılıq və konyak məhsullarına tətbiq olunan ciddi fitosanitar yoxlamalar və qadağalar birbaşa Ermənistan iqtisadiyyatının həssas nöqtələrinə vurulan zərbədir.

Hətta üçüncü ölkələr vasitəsilə, məsələn, Belarus və İran üzərindən Rusiya bazarına çiçək və ya digər malların çıxarılması cəhdlərinin qarşısının sərt şəkildə alınması, yüklərin məhv edilməsi də Moskvanın “boz sxemlərə” göz yummayacağını göstərir. Kremlin mesajı aydındır: Avrasiya İqtisadi İttifaqının (Aİİ) imtiyazlarından yararlanıb, eyni zamanda geostrateji kursu dəyişmək mümkün deyil.

Aİİ və Aİ Arasında Sıxışan İrəvanın Strategiyası

Paşinyan hökuməti isə Rusiya bazarındakı bu maneələri Aİİ-nin daxili hüquqi prinsiplərinin pozulması kimi qiymətləndirir. Ermənistan rəhbərliyi bir tərəfdən Avrasiya bazarının güzəştli enerji və rüsumsuz ticarət imkanlarını itirmək istəmir, digər tərəfdən isə iyun parlament seçkilərindən aldığı mandatla Avropa İttifaqına inteqrasiya kursunu legitimləşdirməyə çalışır.

Brüsselin Rusiyanın sanksiyalarından zərər görən erməni biznesinə dəstək üçün ayırdığı 34 milyon avroluq ilk maliyyə paketi də məhz bu qarşıdurmanın tərkib hissəsidir. Qərb İrəvanı öz orbitinə çəkmək üçün iqtisadi təhlükəsizlik yastığı təklif edir, lakin bu dəstəyin Ermənistanın Rusiya bazarından olan dərin asılılığını qısa müddətdə kompensasiya edib-edə bilməyəcəyi sual altındadır.

İttifaqın Dondurulması və Referendum Məsələsi

Paşinyanın “Aİİ-nin işləmədiyi və iflic olduğu” barədə bəyanatı məsələnin artıq kritik həddə çatdığını göstərir. İrəvan vaxt qazanmaq taktikasından istifadə edərək, Aİ və ya Aİİ seçimi ilə bağlı referendumu yalnız rəsmi üzvlük müraciətindən sonraya saxlamaq istəyir. Kreml isə əksinə, Aİİ üzvlərinin birgə bəyanatına istinad edərək Ermənistanı tez bir zamanda seçim etməyə vadar edir. Vladimir Putinin Paşinyanı seçki qələbəsi münasibətilə təbrik etməməsi də şəxsi və siyasi münasibətlərdəki soyuqluğun göstəricisidir.

Hadisələrin Mümkün İnkişaf Ssenariləri

Mövcud mənzərəni analiz edərkən bir neçə mühüm faktoru nəzərə almaq lazımdır:

 Georqafiya və Meyarlar: Ermənistanın Aİ-yə tamhüquqlu üzvlük perspektivi tamamilə hamar deyil. Aİ-nin coğrafi kütlə və təşkilati kriteriyaları Ermənistanın dərhal bu ailəyə qəbuluna imkan vermir. Bu proses illər ala bilər.

 Kremlin Əsas Hədəfi: Moskva da yaxşı anlayır ki, İrəvanın qısa müddətdə Avropaya inteqrasiyası texniki olaraq çətindir. Lakin Rusiya üçün əsas məsələ öz təsir dairəsini qorumaq və Ermənistanın hərbi-siyasi platformalarda tam B planına keçməsinin qarşısını almaqdır.

 Qopma Limitləri: İki ölkə arasında gərginlik yüksələn xətt üzrə inkişaf etsə də, tam qopma nöqtəsi gözləniləndən daha çox vaxt ala bilər. Ermənistan nə qədər alternativ xarici siyasət kursu formalaşdırmağa çalışsa da, iqtisadi və təhlükəsizlik zəncirləri onu hələ də Moskvaya bağlayır.

Yekun olaraq deyə bilərik ki, İrəvan və Moskva arasında münaqişənin gələcək taleyi, Rusiyanın Qərblə olan ümumi qarşıdurmasının və xüsusilə Rusiya-Ukrayna müharibəsinin yekun hərbi-siyasi nəticələrindən birbaşa asılı olacaq. Regional güclərin hansı ssenarini seçəcəyini isə məhz bu böyük geostrateji yekunlar müəyyən edəcək.